Men răng qua những con số: cứng như lưỡi dao, dày 2,5 mm và không bao giờ mọc lại
Năm 1812, nhà khoáng vật học người Đức Friedrich Mohs cần một cách đơn giản để phân biệt các loại đá ngay ngoài thực địa. Ông chọn mười khoáng vật và xếp hạng chúng bằng một phép thử duy nhất: cái nào làm xước được cái nào. Talc đứng ở bậc 1, kim cương ở bậc 10. Ở bậc 5, ông đặt apatit, một khoáng vật gồm canxi và phosphat. Ông đang xếp hạng đá. Không hề hay biết, ông cũng đã xếp hạng cho thứ cứng nhất mà cơ thể người tạo ra. Men răng được cấu tạo từ các tinh thể apatit, và trên thang của ông, men răng nằm ở bậc 5.
Dưới đây là lớp mà bạn dùng để mỉm cười, qua những con số: cứng đến đâu, dày bao nhiêu, làm từ gì, và con số quan trọng nhất trong tất cả, đó là số không.
Men răng cứng đến mức nào?
Trên thang Mohs, men răng cùng đứng ở bậc 5 với apatit, chính khoáng vật tạo nên nó. Để so sánh, cùng tài liệu địa chất ấy xếp móng tay ở mức 2 đến 2,5 và lưỡi dao ở mức 5 đến 6,5. Bề mặt răng của bạn nằm cùng nhóm với thép làm dao bếp. Lớp bên dưới, ngà răng, mềm hơn: trong ba mô khoáng hóa của răng, men răng là cứng nhất.
Cứng không có nghĩa là không thể vỡ. Mohs đo vết xước chứ không đo va đập, và một vật liệu cứng vẫn có thể mẻ khi bị gõ mạnh, đột ngột. Một bài tổng quan năm 2009 về tái tạo men răng gọi men răng là một loại gốm sinh học tự nhiên, cứng nhưng vẫn chống được nứt vỡ và mài mòn, và cho rằng sự cân bằng đó đến từ cách nó được cấu tạo. Dùng răng để cắn vỡ hạt cứng, mở nắp chai hay nhai đá lạnh chính là thử thách đúng đặc tính mà thang đo chưa bao giờ đo.
Men răng dày bao nhiêu?
Ở chỗ dày nhất, trên các núm nhai của răng hàm, men răng dày khoảng 2,5 mm. Dưới kính hiển vi, nó được đan từ những trụ men chỉ rộng 3 đến 5 micromet, và mỗi trụ nhiều khả năng là sản phẩm của một tế bào duy nhất, nguyên bào men (ameloblast).
Những tế bào này xây rất chậm. Các đường tăng trưởng trong men răng cho thấy nguyên bào men bồi đắp gần 4 micromet mỗi ngày, cứ 5 đến 10 ngày lại có một đường thô hơn. Với tốc độ đó, 2,5 mm cần khoảng 625 ngày làm việc đều đặn. Đó là phép tính của chúng tôi, không phải số đo, nhưng nó cho thấy quy mô: lớp men dày nhất trên răng hàm của bạn mất hơn một năm để hình thành, và toàn bộ đã hoàn tất trước khi răng mọc lên khỏi nướu.
Men răng được cấu tạo từ gì?
Tính theo khối lượng, men răng trưởng thành gồm khoảng 95 % khoáng chất, 1 đến 2 % chất hữu cơ và 2 đến 4 % nước, theo một bài tổng quan năm 2017 trên tạp chí Physiological Reviews. Ban đầu nó không như vậy. Trong lúc hình thành, chất nền gồm khoảng 70 % nước và protein và chỉ 30 % khoáng chất; sau đó các tế bào phân giải gần như toàn bộ lượng protein ấy và để tinh thể lấp đầy khoảng trống còn lại. Xương giữ lại tế bào sống và collagen bên trong. Men răng không giữ lại thứ nào.
Men răng có mọc lại được không?
Đây là con số quan trọng: 0. Khi men răng hoàn tất, những tế bào đã tạo ra nó ngừng hoạt động và mất đi. Bài tổng quan năm 2017 nói rõ: men răng không chứa collagen và, khi đã hình thành, không còn tế bào nào, nên nó không thể tự tái cấu trúc. Xương gãy thì liền lại. Bề mặt men răng bị mẻ hay bị mòn thì không tự xây lại.
Có một điểm đáng biết. Nước bọt mang theo canxi và phosphat, và ở giai đoạn rất sớm, khi axit mới chỉ làm mềm bề mặt thành một đốm trắng như phấn, khoáng chất có thể quay trở lại. Một bài báo năm 2003 trên Journal of the Canadian Dental Association giải thích vì sao sự phục hồi sớm đó là có thể, trong khi phần men đã bị axit hòa tan thì không thể khôi phục. Bài báo cũng cho biết không có một mức pH tới hạn cố định duy nhất: điểm mà men răng bắt đầu tan phụ thuộc vào lượng canxi và phosphat xung quanh nó.
Axit trong ly nước của bạn
Và thế là những con số tìm đến tủ lạnh của bạn. Trong một nghiên cứu công bố năm 2016, các nhà nghiên cứu Mỹ đã đo pH của 379 loại đồ uống mua tại các cửa hàng bình thường. 93 % có pH dưới 4,0, vùng mà các tác giả xếp vào loại gây mòn, và 39 % dưới 3,0, mức họ gọi là gây mòn cực mạnh. Chỉ 7 % gây mòn ở mức tối thiểu.
Những con số này có ý nghĩa gì với bạn
Lớp men răng bạn đang có là toàn bộ men răng bạn sẽ có trong đời. Nó được bồi đắp một lần, vài micromet mỗi ngày, trước khi răng mọc, và không còn tế bào nào để bổ sung thêm. Vì vậy, những thói quen khôn ngoan là những thói quen lặng lẽ: uống đồ uống có tính axit trong bữa ăn thay vì nhâm nhi suốt buổi chiều, để kẹp tách hạt làm việc thay cho răng hàm, và làm sạch bề mặt răng hai lần mỗi ngày, để những đốm nhỏ bị mềm có cơ hội cứng lại.
Mohs xếp nó bậc 5 trên 10. Tự nhiên chỉ cho nó một cơ hội. Hãy giữ gìn nó như thứ duy nhất bạn có.