Nụ vị giác qua những con số: hàng nghìn nụ, được làm mới sau mỗi một đến hai tuần
Năm 1965, hai nhà sinh lý học L. M. Beidler và R. L. Smallman cho chuột dùng colchicine, một loại thuốc làm tế bào ngừng phân chia. Không có gì khác thay đổi: vẫn chiếc lưỡi ấy, vẫn những dây thần kinh ấy, vẫn thức ăn ấy. Vậy mà chỉ trong 3 giờ, phản ứng của dây thần kinh vị giác với hóa chất đã giảm 50 %. Sau đó họ đánh dấu các tế bào mới sinh bằng chất phóng xạ và theo dõi chúng lách vào các nụ vị giác rồi chậm rãi trôi dần về phía trung tâm. Theo tính toán của họ, một tế bào vị giác trung bình sống khoảng 250 giờ, xê dịch trong khoảng 50 giờ. Tức là chừng mười ngày.
Một giác quan ta vẫn coi là hiển nhiên hóa ra là một công trường không bao giờ đóng cửa. Đây là chiếc lưỡi của bạn qua những con số: bạn có bao nhiêu nụ vị giác, mỗi nụ chứa bao nhiêu tế bào, những tế bào ấy sống được bao lâu, và vì sao hai người nếm cùng một thìa thức ăn mà cảm nhận khác nhau.
Bạn có bao nhiêu nụ vị giác?
Một người trưởng thành có từ 2 000 đến 4 000 nụ vị giác. Con số này đến từ InformedHealth, dịch vụ thông tin cho người bệnh của Viện Chất lượng và Hiệu quả trong Chăm sóc Sức khỏe của Đức, trong trang về vị giác được cập nhật vào tháng 9 năm 2026. Phần lớn nằm trên lưỡi, ẩn trong thành và rãnh của những gai nhỏ gọi là nhú lưỡi (gai lưỡi). Một số khác nằm ở nơi khác: phía sau họng, trên nắp thanh quản và thậm chí ở phần trên của thực quản.
Các nhú lưỡi chia nhau công việc. Rải khắp bề mặt lưỡi là 200 đến 400 nhú hình nấm, mỗi nhú chứa 3 đến 5 nụ vị giác. Ở tận cùng phía sau chỉ có 7 đến 12 nhú đài lớn, và dọc hai bên có khoảng 20 nhú lá, cả hai loại đều chứa nhiều nụ hơn hẳn. Bên trong mỗi nụ có từ 10 đến 50 tế bào cảm giác. Nhân lên, chiếc lưỡi mang hàng chục nghìn tế bào chỉ có một việc là cho bạn biết trong miệng đang có gì.
Bao lâu thì nụ vị giác thay mới?
Có một câu nói phổ biến rằng nụ vị giác thay đổi bảy năm một lần. Chiếc đồng hồ thật chạy nhanh hơn nhiều. Trong thí nghiệm trên chuột năm 1965, tế bào vị giác trung bình sống khoảng 250 giờ, dù có tế bào chết sớm hơn nhiều và có tế bào sống lâu hơn hẳn. Với con người, viện y tế Đức nói rõ: các tế bào cảm giác trong nụ vị giác được làm mới mỗi tuần một lần. Những phép đếm trực tiếp trên lưỡi người sống rất hiếm, nên hãy hiểu “một đến hai tuần” là một khoảng trung thực, không phải chiếc đồng hồ bấm giờ.
Nụ thì ở lại; tế bào của nó đến rồi đi. Tế bào mới sinh ra ở lớp lót quanh nụ, di chuyển vào trong và thay thế tế bào cũ. Đó có lẽ là lý do chiếc lưỡi bị bỏng vì cà phê nóng lấy lại vị giác sau vài ngày chứ không phải vài năm: những tế bào bị tổn thương vốn đã nằm trong danh sách thay thế.
Vì sao có người nếm vị rõ hơn người khác?
Năm 1990, hai nhà nghiên cứu I. J. Miller và F. E. Reedy dùng kính hiển vi video đếm các lỗ vị giác ở đầu lưỡi của 16 người. Nửa nhóm dày đặc hơn có trung bình 374 lỗ trên mỗi centimét vuông; nửa thưa hơn trung bình 135, ít hơn gần ba lần. Sau đó cả hai nhóm chấm điểm cùng những dung dịch. Những chiếc lưỡi dày đặc chấm độ ngọt của đường ở mức 196 % so với những chiếc lưỡi thưa, và độ mặn của muối ở mức 135 %. Cùng một chiếc thìa, khác một cái miệng.
Vậy nếu bạn từng cãi rằng một món ăn quá ngọt trong khi người ngồi đối diện lại thấy nhạt, có thể cả hai đều đúng. Hai người không đọc cùng một dụng cụ đo.
Vì sao vị đắng có nhiều cảm biến nhất
Con người cảm nhận hàng nghìn hợp chất là đắng, vậy mà mới chỉ xác định được khoảng 25 thụ thể vị đắng. Trong một nghiên cứu công bố năm 2010, một nhóm nhà khoa học Đức đã thử cả 25 thụ thể với 104 hóa chất đắng. Chỉ 3 thụ thể gộp lại đã nhận ra khoảng một nửa số chất, trong khi có hợp chất kích hoạt cùng lúc tới 15 thụ thể. Vị đắng là cách cơ thể cảnh báo thức ăn có thể gây hại, và lưỡi dành bộ cảm biến lớn nhất của mình cho lời cảnh báo ấy.
Tấm bản đồ lưỡi chưa từng tồn tại
Có thể bạn còn nhớ hình vẽ ở trường với vị ngọt ở đầu lưỡi và vị đắng ở cuối lưỡi. InformedHealth gọi đó là một ngộ nhận tồn tại từ lâu, bắt nguồn từ việc đọc sai một hình minh họa lưỡi cũ. Không có vùng riêng cho từng vị.
Những con số này có ý nghĩa gì với bạn
Những tế bào bạn dùng để nếm sáng nay, tính trung bình, còn trẻ hơn hộp sữa trong tủ lạnh nhà bạn. Lưỡi của bạn không phải một dụng cụ cố định. Đó là một bề mặt tự xây lại sau mỗi một đến hai tuần, với mật độ bạn không tự chọn, và bộ cảm biến lớn nhất được chỉnh để cảnh báo bạn. Lần tới khi lưỡi bị bỏng hay một trận cảm làm món ăn nhạt đi, hãy nhớ lịch trình: những tế bào thay thế đã trên đường tới.
2 000 đến 4 000 nụ vị giác, mỗi nụ 10 đến 50 tế bào, được làm mới trong vài ngày. Bữa tối nay sẽ được đánh giá bởi những tế bào mà phần lớn chưa hề có mặt một tháng trước.